دکتر شهره محسنی/چرا مزه «قهوه تلخ» را حس نمی کنیم؟

نگریستن به آثار هنری از دیدگاه روان شناختی هم برای مخاطب آثار هنری و هم برای هنرمند همواره چالش برانگیز بوده است...

شاید نگاه تیزبین روان شناختی که از لایه سطحی اثر می گذرد و به لایه های عمقی می رسد یا همچون آینه ای واقعیت را آشکار می کند، مانند جلسه روان درمانی باشد که در آن فرد به رویارویی با خود می رسد. این رویارویی به همان میزان که می تواند آگاه کننده باشد، دردناک یا ترسناک نیز هست.

می توان از این منظر به آثار کمدی دهه اخیر (مجموعه های طنز تلویزیونی یا مجموعه هایی که پخش خانگی دارند) هم نگاه کرد؛ مجموعه های پرطرفداری مانند «شب های برره»، «نقطه چین»، «باغ مظفر»، «ساختمان پزشکان» و «قهوه تلخ» که مخاطب عمومی بسیار چشمگیری داشته و دارند. اقبال این مجموعه ها به لحاظ جذب مخاطب، درخور توجه است زیرا اهمیت موضوعات مطرح شده در این آثار برای مردم را نشان می دهد. بگذارید نگاه به لایه سطحی این آثار را با توجه به تشابه زیادی که بین آنها وجود دارد، با این پرسش شروع کنیم که «چرا موضوع و دستمایه این مجموعه ها اینقدر برای مردم جالب توجه است؟»

در بیشتر این آثار، داستان فردی مطرح می شود که به مکانی جدید پا می گذارد و در بستر این موقعیت جدید، اتفاق های طنزآمیز و خنده داری رخ می دهد. در این داستان ها، فرد یا افرادی که با چاپلوسی و تملق یا خبرچینی یا پارتی بازی و ریاکاری به منصبی رسیده اند یا در پی تصرف آن هستند و در این راه از هیچ قانون شکنی ای فروگذار نمی کنند، در مقابل فردی قرار می گیرند که اهل خرد و دانش و تلاش و آراسته به صفت های انسانی است. این فرد مکرر و مدام مورد تمسخر قرار می گیرد و حقش پایمال می شود و این روند در تمام طول سریال ادامه پیدا می کند تا اینکه در پایان یا قهرمان داستان یکی مثل بقیه می شود (یعنی خصوصیات خوبش را از دست می دهد) یا با آنها کنار می آید و تحقیر و تمسخر را می پذیرد و ناچار خود را با شرایط آنها وفق می دهد. او هرگز نمی تواند در جامعه اطراف خود منشأ اثر باشد و نادانی غالب است و خرد مغلوب. در همین نگاه سطحی، سوال های بسیاری به ذهن خطور می کند، از جمله:

چند سوال تأمل برانگیز

چرا این افراد کم مایه و بی خرد همواره بر سر کار و قدرت خود باقی می مانند؟ چرا سرنوشت قهرمان، کنار آمدن یا تن دادن به خواست آنهاست؟ چرا کسی که صاحب خرد و اندیشه است نمی تواند در دیگران که نادان و جاهل هستند تغییری ایجاد کند اما آنها می توانند باعث تغییر او شوند؟ چرا همواره بهترین ها از شغل، درآمد و خانواده از آن افراد نادان است؟ چرا کسی که هیچ تلاشی برای آموزش علم و فن نمی کند، موفق می ماند؟ چرا کسی که هیچ کوششی برای به دست آوردن شغل و حرفه نکرده است، به موقعیت شغلی مناسبی دسترسی پیدا می کند؟ چرا با اینکه چنین افرادی موقعیت شغلی تعریف شده ای ندارند، خیلی مرفه و بی دغدغه زندگی می کنند؟ شاید با شنیدن این سوال ها بگویید در اطرافمان شاهد چنین مواردی بوده ایم و وقتی این مسایل در قالب یک اثر هنری و به صورت طنز بیان می شود، برایمان جذاب است و احساس می کنیم انگار درد دل ما بازگو می شود، اما مشکل اینجاست که سرانجام اینگونه افراد موفق می مانند و قهرمان داستان عاجز و تحقیرشده. آیا با این کار بلاهت و نادانی تقدیس نمی شود؟

آیا می توان انتظار داشت که جوانان و نوجوانان که یکی از مخاطبان پر و پا قرص این مجموعه های طنز هستند، پس از دیدن عاقبت و سرنوشت قهرمان داستان در مقایسه با پیروزی و بهروزی دیگران، اهمیت و ارزشی برای اندیشیدن، تلاش و کوشش برای رسیدن به هدف، قانون مندی و انضباط، رازداری و شرافت قائل باشند؟

همه از قدرت هنر در شکل و جهت دهی به فرهنگ و باورهای جامعه باخبریم، پس بر ماست که مسوولانه تر با آن برخوردکنیم. درواقع در آثار هنری، آنچه با وجود تمام فراز و فرودها پیروز میدان می شود، انسانیت، شرافت، تلاش و خرد است و این خود نه تنها موقعیت های طنز قبلی را نفی نمی کند بلکه آنها را تایید و تاثیرگذاری اثر را بیشتر می کند. نکته ای که توجه به آن شاید به اندازه لحظه ای تأمل بیارزد، این است که با خود بیندیشیم چرا دیدن صحنه ها و موقعیت های قانون شکنی، خبرچینی، تمسخر و تحقیر در مجموعه های طنز اینقدر برای ما جالب و خنده آور است؟ شاید با خود می گوییم ما که کاری از دستمان برنمی آید، پس حالا که عده ای پیدا شده اند و با قلم طنز این مسایل را بازگو می کنند، حداقل دلمان که خنک می شود شاید هم چنین آدم هایی را در دل تحسین کنیم و بگوییم خوش به حالش که بدون اینکه زحمتی بکشد و تلاشی بکند، به همه چیز رسید، آدم زرنگ یعنی همین! شاید هم از آنجا که چنین وضعیتی را غیرقابل تغییر و محتوم می بینیم، صرف هرگونه انرژی برای تغییر شرایط را عبث و بیهوده بپنداریم و به ناظرانی تبدیل شویم با لبخندی تلخ. یا شاید هم می دانیم که هر وضعیتی قابل تغییر است اما از مثل «خواهی نشوی رسوا، همرنگ جماعت شو» پیروی می کنیم و به همان سرنوشتی دچار شویم که قهرمان مجموعه پیدا می کند.

حرف آخر

در پایان، این نکته باید مدنظر قرارگیرد که پرداختن به معضلات اجتماعی با نگاه طنز، سخت و دشوار است و این کار در این مجموعه ها با هنرمندی و ظرافت انجام شده، اما پایان و سرانجام داستان ها در جهت معضلات مذکور است، نه در خلاف جهت آن؛ انگار سازندگان و نویسندگان این مجموعه ها هنوز خودشان طعم تلخ قهوه را حس نکرده اند!